İslami Perspektif Işığında Alışkanlıkların Oluşumu: Analitik ve Temellendirici Bir Çalışma

Öz

Bu çalışma, alışkanlıkların insan davranışlarını şekillendirmedeki ve günlük yaşam kalitesini belirlemedeki temel rolünden hareketle, İslami perspektife dayalı kapsamlı ve uygulanabilir bir alışkanlık oluşturma modeli geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, davranışların düzenlenmesinin temelini oluşturan başlıca ilkeleri belirlemek amacıyla Kur’an ayetlerinden, hadislerden ve âlimlerin eserlerinden yararlanılarak İslam’da alışkanlık kavramı incelenmiştir. Ayrıca İslami model ile çağdaş psikolojik yaklaşımlar karşılaştırılmıştır. Araştırmacı, ilgili metinleri incelemek için betimsel-analitik yöntemi; genel ilkeleri ortaya çıkarmak için ise tümevarım yöntemini kullanmıştır.

Araştırmada bazı önemli sonuçlara ulaşılmıştır. Niyet ve manevi amaca dayalı olarak tekrarlanan bir davranış şeklinde tanımlanan İslami alışkanlık anlayışı ile ağırlıklı olarak sinirsel veya davranışsal mekanizmalara odaklanan psikolojik modeller arasında temel bir farklılık bulunduğu belirlenmiştir. Ayrıca İslam’da alışkanlık oluşturmanın niyet, tedricilik, sebat ve mükâfat olmak üzere dört temel ilkeye dayandığı tespit edilmiştir.

İslami model ile modern psikoloji kuramları arasında tekrar ve tetikleyiciler gibi hususlarda benzerlikler bulunmakla birlikte; manevi boyut, niyetin merkezi konumu ve davranışın nihai hesap verme sorumluluğuyla ilişkilendirilmesi İslami yaklaşımı diğerlerinden ayırmaktadır. Son olarak çalışma, İslami değerlere dayalı pratik bir alışkanlık oluşturma modelinin geliştirilmesinin, Müslümanların hem dünyevi başarıya hem de manevi gelişime ulaşmalarını sağlayacak olumlu alışkanlıklar edinmelerine katkıda bulunabileceğini ortaya koymaktadır.