Cevher-i ferd teorisi: Dini gerekçeleri, özgünlüğü ve ufukları

Öz

Tabiat ilimleri, insanın varlık, bilgi, gerçeklik ve düşünceyle ilişkisinde her zaman ilk ve temel düzey olmaya devam edecektir. Varlığın veya bilginin daha yüksek mertebelerine yönelme isteği ne kadar güçlü olursa olsun, bu ilk düzey, yani tabiat hakkında düşünmek ve teori geliştirmek kaçınılmazdır.
Tabiat meseleleri her çağda ve her yerde aklî faaliyetin temel eksenlerinden biri olmuştur ve olmaya devam edecektir. Bu faaliyetin sonuçları dönemlere göre farklılık gösterse de düşünürlerin, nazariyecilerin ve filozofların kendi çağlarında mevcut olan tabiat bilgisine hâkim olmaları ve teorilerinde bu bilgi düzeyini dikkate almaları gerekir.
Bu durum, Mu‘tezilî kelamda tabiatçı eğilimin öncülerinden ve Arap kültürünün önemli isimlerinden biri olan Ebû Osman el-Câhız’da görülür. Câhız, gerçek âlimin kelam ilmiyle birlikte tabiat bilimini de incelemesi gerektiğini vurgulamıştır. Kendisi de tabiat olaylarının farklı yönleri hakkında yazmış ve ilk Mu‘tezilîler üzerinde tabiat felsefesi güçlü bir etki bırakmıştır.