Oryantalizmin hermenötiği: Bernard Lewis’in İslam’ı anlama ve yorumlama araçları

Öz

Oryantalist söylemin mahiyetini incelemek, modern Batı bilincinde İslam imajının nasıl oluştuğunu anlamanın temel yollarından biridir. Bu özellikle, metnin görünen anlamını aşarak onun derin yapıları ve gizli anlamlarına yönelen yorum araçlarını kullanan okumalar için geçerlidir. Bu bağlamda Bernard Lewis (1916-2018), çağdaş oryantalizmde tarihsel-analitik okulun önde gelen temsilcilerinden biri olarak öne çıkar. Yazıları, Batı’nın kültürel ve fikrî politikalarında hâlâ etkili olan bilgi ve yorum çerçevelerinin oluşmasına katkıda bulunmuştur.
Lewis’in İslami olguları yorumlama biçimi geniş tartışmalara yol açmıştır. Çünkü onun yaklaşımı yöntemsel tarafsızlıktan değil, İslam’ın mahiyeti, doğası ve medeniyet işlevi hakkında önceden kurulmuş bir tasavvura göre anlam üreten özel bir yorum sisteminden hareket eder. Bu nedenle eserlerinin arkasındaki “hermenötik” yapıyı sorgulamak, onun fikrî yapısını ve bilgi üretimindeki etkisini anlamak açısından önemlidir.
Bu araştırmanın temel problemi, Lewis’in İslam okumalarında benimsediği hermenötiğin mahiyetini ortaya koymaktır: Bu, tarafsız tarihsel anlamaya yönelen bir hermenötik midir, yoksa Doğu hakkında belirli bir görüşe hizmet edecek şekilde anlamı yeniden kuran ön kabullere dayalı bir yorum aracı mıdır? Araştırma esas olarak betimleyici-tümevarım yöntemine dayanır; Lewis’in metinlerini okuyarak onun yorum araçlarını takip eder.
Çalışmanın varsayımı şudur: Lewis klasik veya felsefi hermenötik içinde hareket etmez; aksine, İslami olgulara önceden belirlenmiş tarihsel bir bakıştan doğan tek yönlü anlamlar yükleyen seçmeci yorum araçları kullanır. Ayrıca Lewis’in İslam yorumu, metinler ve anlamlar içinde “Doğu/Batı” ikiliğini yeniden üreten özel bir Batılı bilgi modeliyle ilişkilidir.